Franciscanism and Brazilian identity
historical and philosophical-educational mediations
DOI:
https://doi.org/10.24933/horizontes.v44i1.2224Keywords:
Franciscan Pedagogy, colonial education, national identity, popular cultureAbstract
This study investigates the influence of Franciscanism on Brazilian identity formation, articulating historical, philosophical and pedagogical foundations. It starts from the hypothesis that Franciscan ethos, based on poverty, simplicity and the valuing of daily life, permeated colonization and left deep marks on Brazilian social life. Investigative approach is guided by the historical-analytical method with an interface in philosophical hermeneutics. Nominalist philosophy by Ockham, anti-metaphysical and non-essentialist, when deconstructing universals and affirming singularity, offers a basis for understanding identity as a discursive, open and dynamic construction. Franciscan pedagogy, aimed at popular classes, generated modes of belonging and coexistence that persist to this day. It concludes that Franciscanism is key to understanding national identity as a field of difference and instituting presence.
Downloads
References
ANDRADE, Mário de. Macunaíma: o herói sem nenhum caráter. Rio de Janeiro: Nova Fronteira, 2015.
BOEHNER, Philotheus. The Realistic Conceptualism of William Ockham. In: Collected Articles on Ockam. New York: The Franciscan Institute St. Bonaventure, 1958, p. 156-174.
BOMFIM, Manoel. A América Latina: males de origem. 3. ed., Rio de Janeiro: Topbooks, 1993, p. 236.
CÂNDIDO, Antônio. A literatura e a formação do homem. 2. ed. Belo Horizonte: Editora UFMG, 2004.
CARVALHO, José Murilo de. Cidadania no Brasil: o longo caminho. 30. ed. ampliada, Rio de Janeiro: Civilização Brasileira, 2025.
CORTESÃO, Jaime. Os Descobrimentos Portugueses, Vol. I, Lisboa: Imprensa Nacional – Casa da Moeda, 1990.
DAMATTA, Roberto. O que faz o brasil Brasil? Rio de Janeiro: Rocco, 1986.
DAMATTA, Roberto. Carnavais, malandros e heróis: para uma sociologia do dilema brasileiro. 6. ed., Rio de Janeiro, Rocco, 1997.
FLOOD, David. Frei Francisco e o movimento franciscano. Petrópolis: Vozes/Cefepal, 1986.
FREIRE, Paulo. Pedagogia do Oprimido. 17. ed., Rio de Janeiro: Paz e Terra, 1987.
FREYRE, Gilberto. A propósito de frades. Salvador: Livraria Progresso Editora, 1959.
FREYRE, Gilberto. Casa Grande & Senzala: formação da família brasileira sob o regime da economia patriarcal. 32. ed. Rio de Janeiro: Record, 1997.
GILSON, Etienne. A Filosofia da Idade Média. São Paulo: Martins Fontes, 1995.
GONZALEZ, Lélia. Festas populares no Brasil. São Paulo: Boitempo, 2024.
HOLANDA, Sérgio Buarque de. Raízes do Brasil. 26. ed., São Paulo: Companhia da Letras, 1995.
LEITE, Dante Moreira. O Caráter Nacional Brasileiro. São Paulo: Editora Unesp, 2002.
LIMA, Matheus Silveira. Portugal e o iberismo no pensamento brasileiro. Vitória da Conquista: Edições UESB, 2014.
LOBATO, Monteiro. Urupês. 15. ed. São Paulo: Brasiliense, 1944.
LOTTERMANN, Claudio André. O singular em Ockham: ontologia, antropologia, política. Petrópolis: Vozes, 2024.
MORSE, Richard M. O espelho de próspero: cultura e idéias nas Américas. São Paulo, Companhia das Letras, 1988.
OBERMAN, Heiko Augustinos. The Harvest of Medieval Theology. Cambridge: Harvard University Press, 1963.
OCKHAM, William of. Summa Logicae. Livro I e II. s/d. Disponível em: https://www.logicmuseum.com/wiki/Authors/Ockham/Summa_Logicae/Book_I
Acesso em: 24 out. 2025.
OCKHAM, William. Summa Logicae. Ed. Philotheus Boehner, Gedeon Gál, Stephanus Brown. New York: St. Bonaventure University / The Franciscan Institute, 1974. (Opera Philosophica, vol. 1). Disponível em: https://archive.org/details/summalogicae0001will/mode/2up. Acesso em 16 set. 2025.
OCKHAM, Guillelmi de. Scriptum in Librum Primum Setentiarum, Ordinatio, distinctiones II-III. Ed. Stephanus Brown. New York: St. Bonaventure University / The Franciscan Institute,1970. (Opera Theologica, vol. 2).
OCKHAM, Guillelmi de. Expositionis in Libros Artis Logicae Proemium et Expositio in Librum Porphyrii de Praedicabilibus, Expositio in Librum Praedicamentorum Aristotelis, Expositio in Librum Perihermenias Aristotelis, Tractatus de Praedestinatione et de Praescientia Dei respectu futurorum contingentium. Ed. Ernestus. Moody et alii. New York: St. Bonaventure University / The Franciscan Institute, 1978. (Opera Philosophica, vol. 2).
OCKHAM, Guillelmi de. Quodlibeta septem. Ed. Joseph Wey. New York: St. Bonaventure University / The Franciscan Institute, 1980. (Opera Theologica, vol. 9).
OCKHAM, Guillelmi de. Expositio in Libros Physicorum Aristotelis, Prologus et Libri I-III. Ed. Vladimirus Richter et Gerhardus Leibold. New York: St. Bonaventure University / The Franciscan Institute, 1985. (Opera Philosophica, vol. 4).
OCKHAM, Guillelmi de. Tractatus de Quantitate et Tractatus de Corpore Christi. Ed. Carolus A. Grassi. New York: St. Bonaventure University / The Franciscan Institute, 1986. (Opera Theologica, vol. 10). Disponível em: https://archive.org/details/venerabilisincep0010will/mode/2up. Acesso em: 16 set. 2025.
OCKHAM, Guillelmi de. Tractatus Minor et Elementarium Logicae, Tractatus de Praedicamentis, Quaestio de Relatione, Centiloquium, Tractatus de Principiis Theologiae. Ed. Eligius Buytaert. New York: St. Bonaventure University / The Franciscan Institute, 1988. Opera Philosophica, vol. 7).
OCKHAM, Guilherme de. Lógica dos termos. Coleção Pensamento Franciscano, Vol. 3. Porto Alegre: Edipucrs, 1999.
PENNA, Belisario. Saneamento do Brasil. 2. ed., Rio de Janeiro: Francisco Alves, 1923.
PEREIRA, Miguel. O Brasil é um imenso hospital: discurso pronunciado no Clube Militar. Rio de Janeiro: Imprensa Nacional, 1916.
RAMOS, Arthur. O Negro brasileiro. 5. ed. Rio de Janeiro: Graphia, 2001.
RIBEIRO, Darcy. O povo brasileiro: A formação e o sentido do Brasil. São Paulo: Global, 1995.
SANGENIS, Luiz Fernando Conde. O franciscano e o jesuíta: tradições da educação brasileira. Educação & Realidade, v. 43, n. 2, p. 691-709, 2018.
SCHWARCZ, Lilia Moritz. O espetáculo das raças: cientistas, instituições e questão racial no Brasil. São Paulo: Companhia da Letras, 1993.
SOUZA, Gabriel. Soares de. Tratado descritivo do Brasil em 1587, ed. de Varnhagen, Rev. do Inst. Hist. e Geog. Bras., tomo XIV, Rio de Janeiro, 1851a.
SOUZA, Gabriel Soares de. Tratado descriptivo do Brazil em 1587, Rio de Janeiro: Typographia Universal de Lammert, 1851b.
SOUZA, Gabriel Soares de. Tratado descriptivo do Brazil em 1587, 2. ed., Rio de Janeiro: Typographia de João Ignacio da Silva, 1879.
VIANNA, Luiz Werneck. Americanistas e iberistas: a polêmica de Oliveira Vianna com Tavares Bastos. DADOS – Revista de Ciências Sociais, v. 34, n. 2, p. 145-189, 1991.
WEBER, Max. A ética protestante e o espírito do capitalismo. 6. reimpressão, São Paulo: Companhia das Letras, 2007.
WEBER, Max. Ensaios sobre a teoria das Ciências Sociais. São Paulo: Centauro, 2004.
ZAVALLONI, Roberto. Pedagogia franciscana: desenvolvimentos e perspectivas. Petrópolis: Vozes / FFB, 1995.
Published
How to Cite
Issue
Section
License
Copyright (c) 2026 Luiz Fernando Conde Sangenis, Osvaldo Maffei Júnior

This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.
Autores que publicam nesta revista concordam com os seguintes termos:
a) Autores mantém os direitos autorais e concedem à revista o direito de primeira publicação, com o trabalho simultaneamente licenciado sob a Licença Creative Commons Attribution que permite o compartilhamento do trabalho com reconhecimento da autoria e publicação inicial nesta revista.
b) Autores têm autorização para assumir contratos adicionais separadamente, para distribuição não-exclusiva da versão do trabalho publicada nesta revista (ex.: publicar em repositório institucional ou como capítulo de livro), com reconhecimento de autoria e publicação inicial nesta revista.
c) Autores têm permissão e são estimulados a publicar e distribuir seu trabalho online (ex.: em repositórios institucionais ou na sua página pessoal, desde que através do link da Horizontes) a qualquer ponto antes ou durante o processo editorial, já que isso pode gerar alterações produtivas, bem como aumentar o impacto e a citação do trabalho publicado (Veja O Efeito do Acesso Livre).
d) O manuscrito para submissão deve ser acompanhado por uma carta escaneada assinada por todos os autores, informando que o trabalho não foi enviado para nenhum outro periódico e que acatam as normas contidas nas Diretrizes da Horizontes.

